Huldrych Zwingli

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
(Witergleitet vun Ulrich Zwingli)
Zur Navigation springen Zur Suche springen
Dialäkt: Züritüütsch
Ulrich Zwingli

De Zwingli (Huldrych Zwingli, äigetli Ulrich Zwingli, * 1. Januar 1484 z Wildhuus; † 11. Oktober 1531 z Chappel am Albis) isch de Zürcher Reformator gsy. Er ghöört mit em Calvin zu de Begründer vo de reformierte Chile i de Schwyz.

Biografy

Glaris

De Ueli Zwingli isch z Wildhuus im Toggeburg uufgwachse und ab em 1506i z Glaris Pfarer gsy. Vil wäiss mer über di säb Zyt nöd. Sicher isch aber, das er als Soon vom ene Puur rächt volkstümli gsy isch. A de Chile hät er nüüt kritisiert. Im Gägetäil: Er hät em Paapscht en Brief gschribe, er söl em Volch vo Glaris ali Sünde vergää (Absolution). Au hät er sich umtaa, das d Glarner en aagäbliche Schplitter vom Chrüz, wo de Jesus Chrischtus dra gschtorbe isch, chönted überchoo. Won das glunge isch, hät er defür en äigeti Kapäle laa boue, di sogenannt Chrüzkapälle. D Lüüt händ ere aber Zwinglikapäle gsäit. De Zwingli hät vil gläse, und won er us Glaris ewägg isch, hät er öppe hundert Büecher gha. 1510 hät er de Landsgmäind vorgschlage, e Latinschuel, aso es Gymnasium, z gründe, was d Landsgmäind au eso bschlosse hät.

Zu säbere Zyt isch s e groosses Politikum gsy, öb mer s mit em Kaiser, de Franzose oder em Paapscht söll haa. Es isch drum ggange, zu welem vo dene drüü di junge Lüüt als Söldner in Chriegsdienscht söled gaa. Glaris hät sich für d Franzose entschide, wo mee zalt händ. De Zwingli als Aahänger vom Paapscht hät drum nüme chöne Pfarrer sy und isch 1516 für drüü Jaar freigstellt worde. 1519 isch er dänn aber nüme zrugg is Glarnerland, sondern uf Züri as Groossmöischter.

Äisidle

I de Zwüschezyt, ab em 1516i, isch de Ulrich Zwingli Lüütprieschter z Äisidle gsy. Die drüü Jaar z Äisidle händ de Zwingli starch präägt. Wil im Wallfaartsoort d Volchsfrömigkäit vil wichtiger gsy isch als de Glaube a sich, hät er wider Wallfahrten und andre Missbräuche aafange predige. Und är, wo sälber e paar Jaar vorane em Paapscht en Brief gschribe ghaa hät, hät gäge de pööpschtlich Ablassprediger Bernardin Samson gschumpfe. Em Zwingli isch es drum ggange, das d Chile sich mee für iri Sach ysetzi und s Fäld nöd de Volchsfrömigkäit überlös, wo unkontroliert und nöd alewyl uf em richtige Wääg gsy sig. Drum häd är mit de Bischöf vo Sitte und Choschtez Kontakt ufgnaa und si uufgforderet, d Chile söll die Sache, wo si bis jetz anderne überlaa heb, sälber ad Hand nää und esoo verbessere, wies i de Bible stöch.

Züri

S Grossmöischter (obe), s Fraumöischter (une) und d Wasserchile z Züri uf em Murerplan vo 1576

Ab em 1522i hät er sich aafange reformatorisch uuffüere, zeerscht mit de Schrift «Von Erkiesen und Freiheit der Speisen» gäge die katholische Faschtebrüüch. Wo-n er im 1524i syni Konkubine, d Witwe Anna Meyer, ghüraate gha häd, häts ekäis Zrugg me ggää. 1525 hät er «Von der wahren und falschen Religion» veröffentlicht. Vo 1524 bis 1529 hät de Zwingli zäme mit em Pfarrer vom St. Peter, em Elsässer Leo Jud und anderne Lüt d Bible-n übersetzt – di eerscht Uusgaab vo de Züri-Bible.

D Innerschwyzer Kantöön händ dem Trybe nüme länger wele zueluege, und es isch zu de Chappelerchrieg cho. De Zwingli isch i de Schlacht bi Chappel am 11. Oktober 1531 ums Läbe choo. Syn Nachfolger z Züri isch de Heinrich Bullinger gsy.

Em Zwingli syni Theology und sys Gsellschaftsverständnis

De Zwingli isch radikaler gsy als de Luther.

  • Wie für de Luther isch au für de Zwingli d Rächtfertigungslehr im Zäntrum gstande, das ghäisst, dass de Mäntsch ganz eläige dur d Gnad vo Gott us de Sünd zum Häil chunt und nöd öppe dur äiges fromms Tue.
  • Statt de reale Gägewart vo Christus im Abigmaal, wie si d Katholike und de Luther verträtte händ, hät de Zwingli e simbolischi gsee. I dem Punkt händ sich die beede Reformatore nie chöne finde.
  • Andersch als de Luther hät er au nöd d Lehr vo de zwäi Rych verträtte – s üsser, wo de wältlich Staat zueständig isch, und s inner, wo d Chile zueständig isch –, näi, er hät zwüsched dene zwo Sphäre e Verbindig gsee i de Form vom gägesytige Wächteramt. Falls de Staat gäge di göttlich Grächtigkäit verstoosst, seled d Lüt luut em Zwingli aktive Widerstand gäge d Obrigkäit läischte, nöd nu passive, wie de Luther gmäint hät.
  • Mit der Ufhebig von Chlööschter und em Übergang vo denen irem Bsitz an Staat hät er dää i di sozial Verantwortig gnaa und dademit em moderne Sozialstaat uf d Bäi ghulfe.
  • Er isch au gäge d Räislöiferei ufträtte, also s Verschicke vo Landslüt as Söldner i frömdi Chrieg, wo d Innerschwyzer Arischtokraty finanziell starch devo profitiert hät.

Werch

  • Von Erkiesen und Freiheit der Speisen, April 1522
  • Commentarius de vera et falsa religione, 1525
  • Vom Touff, vom Widertouff, und vom Kindertouff, 1525
  • Amica exegesis, 1527
  • Fidei ratio, Juli 1530
  • Sermonis de providentia Dei anamenema, August 1530
  • Christianae fidei brevis et clara expositio ad regem christianum, Juli 1531
  • Em Zwingli sii Sämtliche Werke sind zeerscht z Züri in Folio ane 1545 und 1581 usechoo.
    • Useggää worde sind s s eerscht Maal vom Schuler und vom Schulthess z Züri vo 1828 bis 1842, 8 Bänd; dezue es Supplemänt 1861.
    • Huldreich Zwinglis sämtliche Werke. Äinzigi vollständigi Uusgaab vom Zwingli syne Wäärch, under Mitwürkig vom Zwingli-Verein z Züri, useggää vom Emil Egli. Berlin/Leipzig/Zürich 1905–2013 (Corpus reformatorum 88–101).
  • Uuswahluusgab: Ernst Saxer: Ausgewählte Schriften in neuhochdeutscher Wiedergabe mit einer historisch-biographischen Einführung. Neukirchener Verlag, Neukirchen-Vluyn 1988.

Literatur

Fiction und Film

  • Gottfrid Chäller: Ursula. Noväle über d Reformationszyt i und um Züri im Raame vo de Züricher Novellen.
  • In de Verfilmig vo s Chällers Ursula 1978 dur der Egon Günther isch de Zwingli vom Matthias Habich dargstellt worde.
  • Im Film Zwingli – Der Reformator vom Stefan Haupt (2018) spilt de Max Simonischek d Hauptrole.

Weblink

 Commons: Ulrich Zwingli – Sammlig vo Multimediadateie

Wikisource Huldrych Zwingli im dütschsprochige Wikisource