Züri

Us der alemannische Wikipedia, der freie Dialäkt-Enzyklopedy
Zur Navigation springen Zur Suche springen
Disambig.svg Dä Artikel handlet vo de Stadt Züri. För witeri Bedütige lueg bi Züri (Begriffsklärig).
Dialäkt: Züritüütsch
Zürich
Wappe vo Zürich
Basisdate
Staat: Schwiiz
Kanton: Züri (ZH)
Bezirk: Züriw
BFS-Nr.: 0261i1f3f4
Poschtleitzahl: 8000–8099
UN/LOCODE: CH ZRH
Koordinate: 683248 / 24816147.3790228.541001408Koordinaten: 47° 22′ 44″ N, 8° 32′ 28″ O; CH1903: 683248 / 248161
Höchi: 408 m ü. M.
Flächi: 91,88 km²
Iiwohner: i409'241 (31. Dezämber 2017)[1]
Website: www.stadt-zuerich.ch
Blick vom Üetlibèèrg uf d Stadt abe

Blick vom Üetlibèèrg uf d Stadt abe

Charte
ZürichseeChatzenseeGreifenseeKanton AargauBezirk AffolternBezirk BülachBezirk BülachBezirk DielsdorfBezirk DietikonBezirk HorgenBezirk MeilenBezirk PfäffikonBezirk UsterZürichCharte vo Zürich
Iber des Bild
w

Züri (hochtüütsch: Zürich; latynisch: Turicum;[2] rätoromanisch roh-sursilvan-turitg.ogg Turitg , iteliänisch Zurigo) isch d Hauptstadt vom Kanton Züri und di grööscht Stadt vo de Schwiiz.

D Stadt liit im Schwiizer Middelland, a de Limet und am Zürisee. Si hät sälber öppe 410'000 und mit irer Aglomerazioon zäme öppen anderthalb Millioone Iiwoner, und si isch s Zäntrum vo de Metropoolregioon Züri.

D Gschicht vo Züri gaat uf die keltische Sidlige, wo mer im Stadtgebiet gfunde hät, und uf s antik Doorff Turicum zrugg. Im Middelalter sind d Burg uf em Lindehoof und s Fraumöischter, wo de König Ludwig de Tüütsch ane 853 a de Limet gründet hät, regionale Zäntre gsi, wo sich nadisnaa drumume d Stadt entwicklet hät. Die isch im 14. Jahrhundert politisch stèrcher woorde und hät sich ane 1351 mit den Äidgnosse zämetaa. Für di öiropèèisch Kultuurgschicht isch d Zürcher Reformazioon, wo de Zwingli i de Zyt vo 1523 bis 1525 durepraacht hät, öppis ganz Wichtigs gsi. Hütt sind vil Schwiizer und au internazionali Organisazioonen und Firme z Züri dihäi, und d Stadt hät Hochschuele, wo zu de grööschte vo de Schwiiz zelet und au internazionaal öppis gälted.

Für d Kultur und psunders d Literatur isch Züri sit em Middelalter en guete Bode gsi. A de hööchere Schuele vo der Stadt und i andere Zürcher Instituzioone tuet me sit Jaarhunderte vil über d Spraache und sid em 19. Jaarhundert speziell au d Mundaarte schaffe.

De Flughafe vo Züri isch en kontinäntaale Vercheerschnoote und der Haupaanhof Züri isch de grööscht Baanhof vo de Schwiiz. Turischte finded z Züri nöd nu es wichtigs Oort uf de Räis im In- und im Ussland, näi, d Stadt isch mit de vile schööne Sache zum Aaluege, de Chauffhüüser und Speziaalgschäft und em groosse Kulturaagebott au für sich es Zyl zum higaa; die ganz «Turismusregion Züri» hät bi de Gescht us de ganze Wält Erfolg, es chömed fascht drei Millioone Lüüt all Jaar dahii. Ales zäme gnaa gilt Züri als Wältstadt, so wie i de Schwiiz nu na Gämf äini isch; und die beede Schwiizer Stedt wèèrded bi de bedüütenden internazionaale Stedteverglych zu den Oort mit de hööchschte Läbeskwalitèèt vo de Wält grächnet.[3][4]

Geografii

Landschaft

D Altstadt. Vo linggs: De Predigerchoor (Zäntralbiblioteek), s Groossmöischter, de Predigerturm; echli wiiter äne s Fraumöischter und rächts de Turm vom St. Peeter mit em grööschte Zifereblatt vo Europa.

D Stadtmiddi vo Züri liit uf 408 m ü. M. am undere (nördliche) Änd vom Zürisee, iipettet zwüschem Üetlibèèrg im Weschte und em Züribèèrg im Oschte. De Züribèèrg gaat gäge Südoschte uf em Stadtgebiet bis zum Adlisbèèrg und zum Ötlisbèèrg. Im Norde vom Limettaal sind de Chäferbèèrg und de Hönggerbèèrg, wo druf en Campus vo de ETH isch. Zwüschet em undere Siiltaal und em Zürisee liit de Äntlisbèèrg.

Dur Züri flüüssed d Limet, won usem Zürisee chunt, d Siil im Siiltaal und d Glatt ganz im Nordoschte vom Stadtgebiet. Im Nordweschte ghöört en Täil vo de Chatzeseeè zu Züri. Vom Riet Chatzewise bim Obere Chatzesee flüüsst de Chatzebach, wo z Afoltere im Chräis 11 de Holderbach ufnimmt und a de Stadtgränze bi Öörlike in Löitschebach, en Siitebach vo de Glatt, mündet. Vom Züribèèrg obenabe lauffed de Weerebach und de Stöcketobelbach in Zürisee und de Saagetobelbach gäge Norde und bi Stettbach öppe de Stadtgränze naa i d Glatt. Im stotzigen und füechte Oschthang vom Ütlibèèrg, wo für Fuessgänger gföörli chan sii, ligged ganz vil Quäle und Bäch i de vile Tobel zwüsched de Bèèrgvorsprüng, wo en Name mid der Ändig -egg händ, so wie d Manegg oder d Bernegg. Uf de Manegg ligged – me gseet si fascht nüme – d Ruiine vo de Burg Manegg.

D Altstadt liit bäidsiitig vo de Limet. Uf de rächte Syte zäiged d Straassenäme vom Hirschegraben und vom Säilergrabe, wo früener d Stadt uufghört hät. Und na hüt cha me au di weschtlich Abgränzig vo de früenerige Stadt tank em Schanzegrabe guet gsee. Dèè künschtlich Kanal isch bim Bou vo de dritte Stadtbefeschtigung im 17. und 18. Jaarhundert aagläit woorde. Doozmaal isch en Täil vom Wasser usserhalb vo dr Stadt us em See abgläitet und i dèè Grabe, wo um d Baschtioone und d Bollwèèrch umeggangen isch, unen a de Stadt wider zrugg i d Limet gfüert woorde. De grööscht Täil vom Schanzegrabe git s hüt na, aber s Wasser wird iez nüm tiräkt i d Limet, sondern bim Hauptbaanhof i d Siil gläitet.

Bim Platzspitz echli underhalb vo der Altstadt mündet d Siil i d Limet, wo deet es Stauweer hät; das ghöört zum Chraftwèèrch Lätte vom EWZ, wo es inträssants Dänkmaal vo de Tächnikgschicht isch; d Stadt hät’s ane 1868 zeerscht für d Wasserversorgig poue, und eerscht 1893 isch druus es eläktrischs Chraftwèèrch woorde. Am Chraftwèèrchkanaal isch e Badi. Im Gebiet weschtlich vo de Siil sind d Stadttäil Ussersiil, Wiedike und Induschtriikwartier. Bi de Wèèrdinsle fascht am Stadtrand une isch wisawi vo de Klèèraalaag im Wèèrdhölzli namal es Chraftwèèrch a de Limet, s Chraftwèèrch Höngg, wo de Robert Waser ane 1893 uf em Platz vo der alte Giesse-Müli poue hät; es isch sit 1973 au em EWZ, wo da drinn näbet de nöie Maschine e chlyses Chraftwèèrchmuseum ygrichtet hät.

d Uussicht vom Üetlibèèrg uf Züri abe

De Huusbèèrg vo Züri isch der Üetlibèèrg, wo 870 Meter hööch isch. Da druff sind vor öppe zwäiehalbtuusig Jaar, bevor d Röömer choo sind, es Doorff und e Fridhoof vo de keltische Bevölkerig gsi. Und im Mittelalter hät Züri en Beobachtigsposchte, d Hoochwacht, druff gha. Der alt Naame vom Bèèrg – «Uto» – findt me z Züri hüt na, öppe bim Utoggèè oder im Name vo de groosse Zürcher SAC-Sekzioon.

Hütt hät’s ganz obe uf em chlyne Platz «Uto Kulm», wo zu Stalike ghöört, en Bèèrggaschthoof, wo de Vorgänger von em uf s Jaar 1815 zrugg gaat, und en groossen Uussichtsturm deby, wo me guet chan uf d Stadt abe luege und uf der andee Syte s wyt Alpepanorama gseet; unedra staat uf Bode vo Züri, grad oben a de Bèèrgstazioon vo der Üetlibèèrgbaan, de Fèrnseeturm vo de Swisscom. Dèè isch 187 Meeter hööch und me gseet en vo de halbe Schwiiz uus. D Stadtgränze lauft im Südoschte vom Üetlibèèrg uus em Graat vom Albis naa, am Bèèrghuus «Uto Staffel» verby und dänn zu de Stell, wo früener s beliebt Bèèrghuus und Hotel «Annaburg» gsi isch,[5] und oben a de Falätsche, eme wilde Erosioonshang, dure; dänn chunt me bi de private Säilbaan vom Läiterlibèèrg – wo di eltischt Säilbaan vom Kanton Züri isch,[6] – verby bis zu de Baldere – da isch au emaal e Burg gsii, d Ruiine isch aber nöd uf em Gebiet vo de Stadt Züri, sondern im Bann vo Stalike. Der Graatwääg gaat wyter zu de Felsenegg und zum Albispass, s Stadtpiet vo Züri hört aber bi de Baldere uuf, und d Stadtgränze gaat vo daa bi Läibach is Siiltaal abe.

Uf em Gebiet vo de Groossstadt Züri sind vil Gebiet und Oort bekant, wo me nöd überboue hät und wo wärtvoli Täil vo de Naturlandschaft plibe sind. D Stadt hät e Fachstell für Naturschutz, wo d Naturbiotop mit de Pflanzen und Tier beobachtet.[7] Si publiziert Pricht über bsunderi Pflanze und di wilde Tier i de Stadt. Züri hät en äigets Imfäntaar vo de Natur- und Landschaftsschutzobjäkt gmacht, wo me online bi de Kataschteruuskumpft chan aaluege.[8] Es paar vo de «Natuuroase», wo d Stadt bsunders wott erhalte, sind am Üetlibèèrg d Allmänd Bruunau, d Ankewäid und d Falätsche, z Wiedike d Läigrueb Binz, wo früener d Zürcher Ziegelei Läi abboue hät, z Altstette s Dunkelhölzli, im Nordweschte de Chatzesee, d Auelandschaft Wèèrdhölzli a de Limet und s Weerebachtobel unen a Witike.

Stadttäil

Bis is Jaar 1893 isch Züri nöd gröösser as di hütig Altstadt mit zwoo Helftene uf beede Syte vo de Limet gsii. Doozmaal hät mer s eerscht Maal e Räije vo Ussegmäinde i d Stadt iigmäindet. Di zwäit Wäle vo Iigmäindige isch im Jaar 1934 über d Büüni ggange, und so isch Züri drissg Mal gröösser worde als es im 19. Jaarhundert gsii isch. Im Jaar 2018 fiirt me s Jubilèèum vo 125 Jaar sid em Afang vo de Iigmäindige.[9]

im Induschtriikwartier
der Öörliker Park

Hüt hät Züri zwölf Stadtchräis, wo vo 1 bis 12 durenumeriert sind. Jede Chräis hät eis oder mee Kwartier.

  • Chräis 1: d Altstadt: vom Zürisee a linggs und rächts näb de Limet und bis a d Syl übere, mit em Döörfli, em Raathuuskwartier, em Oberdoorf, em Lindehoof und de Baanhofstraass, em Hauptbaanhof und em Platzspitz, em Lööweplatz und de City
  • Chräis 2: Ängi, Wolishofe, Läibach (1893 iigmäindet): am weschtliche Züriseeuufer und im Syltaal
  • Chräis 3: Wiedike (1893 iigmäindet): im Syltaal
  • Chräis 4: Ussersyl (1893 iigmäindet): weschtlich vo de Syl
  • Chräis 5: s Induschtriikwartier (1893 iigmäindet): im Limettaal, weschtlich de Limet naa näbed Ussersyl
  • Chräis 6: Oberstraass und Understraass (1893 iigmäindet): am Hang vom Züribèèrg
  • Chräis 7: Fluentere, Hottinge, Hirschlande (1893 iigmäindet) und Witike (1934 iigmäindet): a de Häng vom Züribèèrg und em Adlischbèèrg
  • Chräis 8: Riesbach (1893 iigmäindet): am öschtlichen Uufer vom Zürisee
  • Chräis 9: Altstetten und Albisriede (1934 iigmäindet): zwüschet de Limet und em Üetlibèèrg
  • Chräis 10: Wipkinge (1893 iigmäindet) und Höngg (1934 iigmäindet): rächts de Limet naa
  • Chräis 11: Afoltere, Öörlike und Seebach (1934 iigmäindet): nördlich vom Chäferbèèrg
  • Chräis 12: Schwamedinge (1934 iigmäindet): im Glatttaal, änet em Züribèèrg, mit Schwamedinge Mitti, Saatlen und Hirzebach

Wichtigi Hüüser und schööni Oort

s Groossmöischter

Hüüser

S histoorisch Waarzäiche vo Züri isch s Groossmöischter. Anderi wichtige Altstadtchile sind s Fraumöischter und de Sankt Peeter. Züri hät im ganze 48 refermierti Chile.

Nach de Reformazioon isch s eerscht Maal ane 1885 e nöii Chile vo de Katolike z Züri ygweit woorde. Es isch Sankt Peeter und Paul im Ussersiil, wo dänn na en äigeni Gmäind gsi isch. Acht Jaar spööter isch Ussersiil zu dr Stadt ygmeindet worde. D Katolike vo Züri händ ane 1841 en eerschti Chile überchoo ghaa; es isch die alt Chlooschterchile vo den Augustyner gsi, wo sit de Reformazioon gar nüme as Chile pruucht woorden isch; me hät se zeerscht wider ganz müese renoviere. Hütt häts i de Stadt 25 katolischi Chilen.

Au bis i die zwäit Helfti vom 20. Jaarhundert sind z Züri nöii Chile poue woorde. I de Stadt sind es paar Monumänt vo de modèrne Chilenarchitäktur z finde, so öppe d Bullingerchile im Hard, d Chile Glaubte, d Chile Läibach, Sankt Andreas im Siilfäld, Allerheilige z Understraass, Häilig Geischt z Höngg, d Chröönig vo de Muetergottes vom Zürcher Architäkt Justus Dahinde z Witike und Maria Hilf im Läibach.

A de Limet häts näbed em alte Raathuus und em Stadthuus und de Wasserchile e paar schööni Zoufthüüser. Schööni, stimigsvoli Gässli i der Altstadt sind öppe d Auguschtiinergass, de Rännwääg, d Wüeri, de Nöimèèrt, d Froschaugass, d Predigergass, d Chirchgass und d Trittligass.

I de Stadt cha me Boudänkmööler us vilne Jaahrhunderte gsee. Zu dem ryche Bestand lueget d Stadtzürcher Dänkmaalpflääg, wo en Abtäilig vom stedtische Hochboudepartemänt isch. Si hilft bi Renovazioone vo alte Hüüser und macht Lischte vo de guete Bouwèèrch us alne Epoche. D Dänkmaalpflääg git d Schrifteräie Boukultur z Züri use.[10] I de Zürcher Lischte vo de Kulturgüeter mit nazionaaler Bedüütig isch e langi Räie vo Bouwèèrch uufgfüert, vo den alte Chile bis zu de wichtige Schuele, de prominänte Hüüser vo de Wirtschaft und de Sportaalaage und de Baadine am See und a de Limet.

Z Züri hät’s en Huuffe Schuelhüüser, vo de Primaarschuele und de Sek über d Gimnaasie bis zu de Hoochschuele. Für d Volchsschuel sind die sibe Schuelchräis vo de Stadt zueständig; uf de Homepage vo Züri findt mer Informazioone zum stedtische Schuelsischteem.[11]. De Kanton füert z Züri 13 Gimnaasie und verschideni anderi Mittelschuele, und s git au privati Aagebott. Groossi und uuffelligi Bouwèèrch sind i de Stadt für s «Poly», das isch di Äidgnössisch Tächnisch Hoochschuel (ETH), für d «Uni», das isch d Universitèèt vom Kanton Züri, für d Zürcher Hoochschuel für d Künscht (ZHDK) und die Pedagoogisch Hoochschuel Züri (PH) ufgstelt woorde.

s Stadtspital Triemli

I de Stadt Züri findt mer au groossi Spitööler: s Unispitaal zmitzt im Hoochschuelkwartier, s Triemli a de Birmeschtoorfferstraass under em Uetlibèèrg, wo ane 1970 de Betriib ufgnaa hät, s Stadtspital Waid, wo ane 1953 uf em Gebiet vo de Quartier Wipkinge und Höngg im Kreis 10 poue woorden isch, s Burghölzli und verschideni Privaatklinike. S Triemli und s Spital Waid sind Dienschtabtäilige vom Gsundhäits- und Umwältdepartemänt vo de Stadt Züri.[12] S Triemli isch für di medizinisch Grundversorgig linggs vo de Limet und d Waid für s Gebiet Züri Nord zueständig.

Vo de Zürcher Hüüser für Kultur isch wyter une öppis im ene eigene Abschnidd z läse.

bim Zürihorn am See
de Turbyneplatz im Escher-Wyss-Kwartier

Plätz und Päärk

Schööni öfentlechi Plätz häts vil im Stadtzäntrum und au i de Ussekwartier. Daa isch emaal der alteerwürdig Lindehoof uf em Hoger, wo scho es Kaschtell vo de Röömer und dänn im Mittelalter e Pfalz vo de tüütsche Kaiser gsii isch, s Bellevue mit em nöi gstaltete Sächsilüüteplatz bi der Oopere und am See, de Bürkliplatz zwüschet de Nazionaalbank und em Seeufer, wo d Züriseeschiff abfaared. De Platz isch entstande, wo me d Schanze abproche hät; er hät am Aafang na Stadthuusplatz ghäisse und hät eerscht 1908 sin nöie Name überchoo, zum an verdienschtvole Stadtingeniöör Arnold Bürkli (1833–1894) z erinnere. Em Bürkli sis Dänkmaal staat im Park. Anderi Plätz im Stadtzäntrum sind de Möischterhoof, de Helvetiaplatz, d Polyterrasse und de Heimplatz. Und dänn sind vil öfentlichi Pärk im Stadtgebiet vertäilt, wie d Grüenalaage am Zürisee, d Almänd a de Syl, de Park vom Unispitaal, wo jetz aber wegem Spitalnöibou sell verchlyneret weerde, de Platzspitz, s Siilhölzli, s Buuschänzli, de Rieterpark, de Roosegarte vom Muralteguet, de Belvoirpark bi de Villa vo der Familie Äscher, s Schindlerguet, d Blatterwise mit em Chiinagarte und de Irchelpark, und es hät au modèèrn gstalteti Päärk i de Kwartier chly usserhalb vom Zäntrum wie de MFO-Park z Öörlike, de Turbyneplatz und na vil anderi. Uf de Website vo Grüen Stadt Züri gfindt me en ganz en langi Lischte vo de stedtische Päärk und Gäärte.[13] Ane 1959 hät me es par vo dène schöönen Aalaage i de Schwiizerische Gaartebouusstelig chönen aaluege.

Groossi grüeni Flechene sind au der alt botaanisch Gaarte uf de «Chatz» am Schanzegrabe, de nöi Botaanisch Gaarte z Riesbach, de Zürizoo, de Dolder Golfclub, s Albisgüetli, s Arboreetum am See und d Sukkuläntesammlig i der Ängi. D «Suki», wie d Zürcher säged, isch under Kakteeliebhaber wältbekannt. Und Züri hät i fascht ale Stadttäil groossi Gebiet mit Familiegäärte, de Pünte, wo meh as füfzg Familiegärteveräin dezue lueged.

en Ygang vom Fridhof Siilfäld

I den alte Fridhööf vo Züri – es sind 26 uf dère Lischte – bruucht me hüt nüme de ganz Platz für Grabfälder, jetz sind groossi Täil vo dène wyte Flächene i de verschidene Stadtkwartier zu schööne Parkalaage gmacht woorde, wo mit den underschidliche Biotop wärtvoll sind für de Naturschutz i de Stadt. Und es hät in es paar Fridhööf na vil alti Grabschtäi, wo äxtra als Dänkmööler für bikanti Lüüt vo früener staa plibe sind, so öppe für de Henry Dunant, der Architekt Karl Moser, d Nobelprysträäger Paul Karrer, Leopold Ružička und Elias Canetti, d Schriftsteller Gottfried Keller, James Joyce und Friedrich Glauser, d Gilberte de Courgenay, d Schriftstelerine Olga Meyer und Johanna Spyri, d Schauspileri Margrit Rainer, di eerscht Schwiizer Ärztin Marie Heim-Vögtlin und de Dialäktoloog Eugen Dieth näbet vil andere Persönlichkäite.[14] Vil vo de alte Greber stönd under Dänkmaalschutz.[15] Bim Portaal vom Fridhof Siilfäld staat s grooss Dänkmaal für di tüütsche Zürcher Ywooner, wo i de beede Wältchrieg händ müese is Tüütsch Rych zrugg gaa zum Militärdienscht läischte und wo vo de Fäldzüüg vo de Tüütsche nüme zruggcho sind, und es söll au na an ali andere erinnere, wo im Zwäite Wältchrieg um s Läbe choo sind. D Inschrift druff ghäisst: «Zum Gedächtnis der im Weltkrieg gefallenen Deutschen aus Zürich und Umgebung 1914–1918. Den Opfern von Krieg und Gewaltherrschaft 1933–1945.»

Dezue ane hät mer i de Fridhööf druff glueget, ass d Psuecher sich a de schööne Boute und de vile Kunschtwèèrch chönd fröie. So findt mer i d Fridhööf gueti Wèèrch vo den Architäktur und de Kunscht vom 19. und em 20. Jaarhundert. So staat im Fridhof Siilfäld, wo di grööscht Parkalaag vo Züri isch, s alt Krematorium vo 1889, wo der eerscht söttig Bou i der Schwiiz gsi isch; de Fridhof Äichbüel isch es bedüütends Wèèrch vom Landschaftsarchitäkt Fred Eicher, und im Fridhof Manegg isch es Mosaik vom Augusto Giacometti z gsee.

Bouwèèrch für de Vercheer

d Möischterbrugg über d Limet, und hinedraa d Wasserchile mit em Helmhuus und s Groossmöischter
der Ussersiiler Baanviadukt i de Nacht
de Baanhof Züri Stadelhofe

Bi somene groosse Vercheerschnootepunkt, wie Züri äinen isch, sind au Bouwèèrch für d Infrastruktuur wichtig. Als Stadt am Ändi vomene See und a drei Flüss – und na mit em Schanzegrabe – hät Züri ganz vil Brugge uf em Stadtgebiet. Vom Zürisee bis is Werdhölzli abe findt mer öppe 23 Bruggen und Stääg über d Limet; über der Siil hät d Stadt aagfange bi de Manegg und bis zum Platzspitz abe, je nachdèm wie me zelt, namal öppe 26 Brugge. Vo de Glatt isch nu grad en churzen Abschnitt uf em Stadtgebiet, es sind öppe zwäiehalb Kilometer, aber au deet sind vil Stääg und Brugge für d Ysebaan, d Autobaan, d Straassen und d Fuessgänger nöötig woorde, es sind vo de Stettbacherwise bis i s Auzälg öppen es Totzet Flussübergäng.

I de Zürcher Vercheersgschicht vom 20. Jaarhundert sind d Autobaane e läidigs Kapitel gsi, wil me si im nazionaale Vercheersplan äifach ganz dur d Stadt dure hät afa boue. Für en Straassering wyt um d Chèèrnstadt ume isch vo 1961 bis 1962 d Europabrugg zwüschet Höngg und Altstette poue woorde, aber dänn hät me die anderen Abschnitt vo dèm Ring doch nöd realisiert und so isch d Straasseverbindig vom Limettaal is Glatttaal e Schwachstell vom Vercheersnetz i de Stadt plibe; en Tunäl under em Zürisee dure als Straass südlich um de Stadtchèèrnen ume isch en utoopischi Idee, wo sit Jaarzäänte alewyl wider i de Chöpf umegäischteret. Spööter sind die gröössere Umfaarigsstreckene mit em üssere Autobaanring plaanet woorde. Us de verschidene Plaanigsfaase cha mer z Züri bedüütendi Monumänt vo de Vercheersgschicht gsee: d Autobaanbrugg bim Wèèrdhölzli, d Siilhoochbrugg und d Stadtautobaan mit em Milchbucktunäl und em Schöönäichtunäl dokumäntiered die ursprünglich Idee vom sogenante Zürcher Äxprässstraassen-Ypsiloon,[16] d Nordumfaarig vo Züri, wo 1985 fèrtig gsi isch, und d Siilbrugge am Oschtportaal vom Üetlibèèrgtunäl vo 2009 s nöier Konzäpt mit em halbe Autobaanring vo Züri.

Scho sit dänn, wo d NOB d Linie vo de Ysebaan hät afa boue, isch’s z Züri wäge der Bèèrgtopografy gaar nöd ggangen oni Tunäll, und spööter sind na vil underirdischi Gläis dezuechoo. D Züüg faared vom Hauptbaanhoof uus dur de Wipkingertunäl, wo scho ane 1856 uufgangen isch, und dur de Wyybèèrgtunäl und das under em Chäferbèèrg uf Öörlike. Dur de Adlisbèèrg und dur de Hirschegrabetunäl gönd d Baanlinie uf Schwamedingen übere, dur der Ulmbèèrg und s Ängitunäl und au mit em Zimmerbèèrgbasistunäl gaat d Seebaan uf Thalwil, und dur de Riesbachtunäl chunt men a d Goldküschte. D Siiltaalbaan hät na für de Güetervercheer de Manessetunäl, und dänn isch da na der alt Lättetunäl, wo d SBB 1989 stillgläit hät. Me hät z Züri langi Zyt über e ganzes U-Baannetz naatänkt, es isch aber nie e fertigs Projäkt druus woorde, wo me drüber hett chönen abstime. Für s Tram isch dänn wenigschtens de Tunäl vom Milchbuck under em Tierspitaal dure uf Schwamedinge gmacht woorde, wo zwäiehalb Kilometer lang isch.

Der Autovercheer bruucht z Züri ussert em Milchbucktunäl und em Schöönäichtunäl au der äint Ulmbèèrgtunäl, dèè vo de Tunälstraass grad näbet der Freiguetstraass i de Ängi, wo 1875 für d Seebaan pout worden isch und wo me 1927 für de Privatvercheer umfunkzioniert hät – mit eme separate Tunäl für d Fuessgänger und d Welo denäbet, und am Stadtrand sind der Üetlibèèrgtunäl und de Gubrischtunäl vo den Autobaane A3 und A1 deilwys uf Zürcher Stadtgebiet.

Vercheersbouwärch mit eme bsunderen architäktoonischen Aaspruch sind d Baanhööf. D Stadt Züri hät grad 14 vo dène. Zäntraal isch de Hauptbaanhoof, wo uf der öschtlich Ändbaanhof vo de Spanischbrötli-Baan vo 1847 zrugggaat. Näbet de Baanhööf vo der SBB und de Zürcher S-Baan händ au na die vo de Üetlibèèrgbaan, de Dolderbaan, de Säilbaan Rigiblick und s Polybäänli e Bedüütig für d Architäkturgschicht. Am meischte Bouwèèrch für de Stadtvercheer chömed aber natüürli vo de Vercheersbetriib Züri VBZ, wo uf s Rösslitram vo 1882 zrugggaat.[17] E beliebts Dänkmaal vo de Vercheersgschicht isch de Pavillon vo de VBZ am Bellevue. De Veräin Tram-Museum tuet sit 1989 im früenerige Tramdepot Burgwiis vo de VBZ im Zürcher Trammuseum alti Faarzüüg und andere Sache und daademit d Gschicht vom stedtische öffentliche Vercheer vo Züri zäige.[18]

Bim Bürkliplatz zwüschet de Limet und em Schanzegrabe händ d Schiff vo de Zürcher Seegsellschaft iri wichtigscht Ländi.

Bevölkerig

Statistik

Jaar 1850 1860 1870 1880 1888 1900 1910 1920 1930
Iiwooner 41690 51725 66288 87949 103123 168030 215488 234808 291007
Jaar 1941 1950 1960 1970 1980 1990 2000 2010 2014
Iiwooner 336395 390020 440170 422640 369522 365043 363273 371633 402275

Hèrkumft

De Atäil vo de Ussländer s dr Stadtbevölcherig liit bi öpe 32,4 Prozänt (Stand 2017). Ane 2016 hät s 133473 ussländeschi Persone zelt. Mee als 107000 devo sind vo europäische Länder gsi, fasch 13000 us Asie, öppe sibetuusig vo Amerika und nid ganz sächstuusig us Afrika.

Im 20. Jaarhundert hät sich d Zaal vo de Ussländer starch ggänderet. Ane 1910 händ si de grööscht prozäntual Aatäil gha, mit fascht 35 Prozänt, und die mäischte vo dène sind Tüütschi gsi. Nach em Eerschte Wältchrieg isch di uusländisch Bevölcherig wider gschnäll zrugggange, und grad nach em Zwäite Wältchrieg sind z Züri nu na öpe sibe Prozänt vo de Lüüt vo anderne Länder gsii. I de Ziit vom wirtschaftlichen Uufschwung isch dän für d Wirtschaftsregioon Züri d Zuewanderig au us em Ussland wider gröösser gsi, z’eerscht für vil Jaar vor alem Iteliääner und öpe vo de 1970er Jaar au meh vom ehemaalige Jugoslawie. So um d Jaartusigwändi händ jetz d Ussländergruppe vo de Tüütsche, de Franzoose und de Inder bi wiitem am mäischte zuegnaa. Weniger woorde sind i dr nöischte Ziit vor alem d Lüüt us de Balkanländer, vo Itaalie und Spanie. Sid ane 2000 händ sich z Züri jedes Jaar es paar tuusig Persone usem Ussland chöne la ybürgere.[19]

Aa gröösseri Gruppe (mee als tuusig) vo Lüüt us den europäische Länder hät’s i de Stadt Züri ane 2016 die ghaa:[20]

Länder vo de EU:

d Arbetsstube vom Thomas Mann, wo me im Thomas-Mann-Archyv vo de ETH Züri nochepout hät

anderi europäischi Länder:

Religioone

Tradizionell lueget me Züri sit de Reformazioon vo 1523 as e refermierti Stadt aa. Hüt aber sind nu na öppe föifezwänzg Prozänt vo den Iiwooner evangelisch-reformiert, driissg Prozänt sind römisch-katholisch und sibe Prozänt sind bi anderne chrischtlichi Glaubensgmäinschafte deby (das sind d Zaale vo 2010).

d Liebfrauechile vo ine

Bi de Refermiete isch d Stadt äin Chilebezirk vo der evangeelisch-refermierte Landeschile vom Kanton Züri. Im refermierte Stadtverband sind di 34 Chilegmäinde vo Züri und dezue anen na die vo Oberäischtrige deby. Uf Aafang 2019 isch e groossi Änderig plaanet; dänn selet die Kwartierchilegmäinde i äi äinzige Chilgmäind vo Züri zämegfüert wèèrde. Ane 2014 isch in ere Abstimmig esoo entschide woorde, und am 25. Nofämber 2018 stimed di Refermierte vo Züri und Oberäischtrigen über di nöi Chilegmäindsoornig ab.

D Stadtorganisazioon vo alne katolische Chilegmäinde ghäisst Katholisch Stadt Züri. Si hät 23 Chilegmäinden uf em Stadtgebiet und s Dekanaat Stadt Züri isch en äigeti Regioon vom Bischtum Chur.

Es git i der internazionaale Stadt Züri au vil Lüüt vo anderne Religioone: Am mäischte ghööred zu de verschidene Richtige vom Islam, und si händ als Träffpünkt öppe d Mahmud-Moschee und d Merkez Moschee Züri Zäntrum. Und öppen äis Prozänt vo de Stadtbiwoner sind Jude, wo zu äinere vo de vier jüdische Zürcher Gmäinde ghööred, der Israelitische Cultusgmäind Züri, wo 1862 ggründt woorden isch, der Israelitische Religioonsgselschaft Züri, de jüdische Gmäind Agudas Achim oder de liberale Gmäind Or Chadasch. Die eerscht modèèrn Synagoog isch die a de Lööwestraass, si isch vo 1884; d Synagoog a de Freiguetstraass im Selnau isch 1924 und d Synagoog Agudas Achim 1960 ygweit woorde. D Biblioteek vo der Israelitische Cultusgmäind Züri gilt als di wichtigscht vom ganze tüütschspraachige Ruum für s Fachgebiet Judaica und isch sit ane 2009 e nazionaals Kulturguet vo de Schwiiz. Uf täil Fridhööf i de Stadt sind spezielle Greberfälder für Muslim und Juden ygrichtet, ass si nach de Gsetz vo irem Glaube chönd beèèrdiget wèèrde.

Aber mea as en Viertel vo de Lüüt i de Stadt läbt gmèèss de Statistike ooni Aagaabe zu de Religioon oder de Konfessioon, als Atheischte oder in eren andere Form vo mene Glaube.

Wiirtschaft

De Motor vo de Zürcher Wiirtschaft: de Zürcher Hauptbaanhof

Züri isch d Wiirtschaftsmetropole vo de Schwiiz. Di beede Groossbanke UBS und Credit Suisse und natüürli au d Zürcher Kantonalbank händ daa ire Hauptsitz. Iri Gebäude stönd am Paradeplatz oder a de Baanhofstraass.

D Stadt Züri isch zur Wiirtschaftsmetropole woorde, wil si s gschafft hät, i de 1850er-Jaare als eerschti Stadt vo de Schwiiz di beschte Isebaanverbindige z boue. Das isch under anderem au s Verdienscht vom Alfred Äscher. Er isch nöd nu i de Regierig gsässe, sondern au Presidänt vo de Schwiizerische (de facto: zürcherische) Nordoschtbaan (NOB) gsii und derzue Presidänt vo de Kreditaastalt, won er ggründet hät. Die hät de NOB s Gält ggèè, zum d Isebaane boue. Dänn hät all das müese versicheret wèèrde – en nöie Wiirtschaftszwiig isch geboore gsii. Zum Schaffe hät mer Arbeiter pruucht und die händ mit irem Konsuum wider d Wiirtschaft aakurblet.

Hüt sind fascht all Fabrike verschwunde. I der ehemaalige Maschinefabrik Escher Wyss AG hätt bis ane 2014 na d Andritz Hydro AG, früener isch das d VA Tech Hydro AG gsi, Turbiine produziert. (Die Firma gaat zrugg uf d Sulzer, wo 1969 d Escher Wyss übernaa hätt). Übrig blibe isch na d MAN Turbo, wo au ursprünglig us de Escher Wyss chunt und Turbolader produziert.[21]

Andersch isch d Entwicklig bi de Banke und Versicherige ggange. Hüt sind all groosse Versicherige ussert de Waadt-Versicherig i Zürcher Psitz. Au die groosse Schwiizer Banke händ sich zämegschlosse und sind hüt all z Züri dihäi.

D Abtäilig «Wirtschaft & Arbet» vo de Stadt Züri schrybt, d Stadt heig hüt Arbetsplätz für öppe 380'000 Lüüt.[22]

Bekannti Wirtschaftsfüerer us Züri

Politik

Stadtpolitik

s Stadthuus
s alt Zürcher Rathuus. Hütt ghöörts em Kanton und s isch de Tagigsoort vom Kantonsraat und au vom Gmäindraat

I de Stadt regiert de Stadtraat; er hät sin Sitz im Stadthuus näbet em Fraumöischter. D Stadtpresidäntin isch d Corine Mauch (Stand 2018).

Mitglider vom Zürcher Stadtraat
(ab Juni 2018)[23][24]
Name Departemänt Partei
Corine Mauch (* 1960),
Stadtpresidänti
Presidiaaldepartemänt SP
Daniel Leupi (* 1965) Finanzdepartemänt Grüeni Partei
Karin Rykart (* 1971) Sicherhäitsdepartemänt Grüeni
Andreas Hauri (* 1966) Gsundhäits- und Umwältdepartemänt GLP
Richard Wolff (* 1957) Tüüffbou- und Entsorgigsdepartemänt AL
André Odermatt (* 1960) Hochboudepartemänt SP
Michael Baumer (* 1974) Departemänt vo den Industrielle Betriib (* 1974) FDP
Filippo Leutenegger (* 1952) Schuel- und Sportdepartemänt FDP
Raphael Golta (* 1975) Soziaaldepartemänt SP

Em Stadtraat staat d Stadtschryberi zur Syte. Das isch sid ane 2012 d Claudia Cuche-Curti (* 1959). Si isch d Naachfolgeri vom André Kuy.[25]

D Stadtpolitik wird vom Zürcher Gmäindraat gmacht, wo 125 Mitglider hät. Bis 1934 hät er Groosse Stadtraat ghäisse. Es sind drin i de Legislatuur ab 2018 sibe politischi Parteie verträtte: Für d Legislatuur vo 2018 bis 2022 hät d SP 43 Sitz, d FDP 21, d SVP 17, di Grüen Partei 16, di Grüenliberaal Partei 14, di Alternatyv Lischte zää und d EVP vier. 2018 isch d CVP s eerscht Maal nüme im Gmäindraat. De Raat informiert mit ere äigete Website über sini Tèètigkäit und sini Zämesetzig.[26]

Vo 2006 bis 2010 hät e chlyni Partei äxischtiert, wo Partei für Züri ghäisse hät. Si hät doozmaal zwoo Persoone im Gmäindraat ghaa; sidhèèr isch si i der Öffentlichkäit chuum me aktyv.[27]

Kantonspolitik

Im Raathuus am Limetggèè isch de Kantonsraat dihäi. Sächs vo de 18 Waalchräis, wo de Kanton für d Kantonsraatswaale feschgläit hät, sind i de Stadt Züri.

Bi de Kantonsraatswaale ane 2011 hät s das Ergäbnis ggèè: BDP 1,5 %, CVP 4,7 %, EDU 0,8 %, EVP 2,3 %, FDP 11,6 %. GLP 11,0 %, GP 14,6 %, SP 28,6 %, SVP 18,9 %, Suschtigi 5,9 %.

Bi de Kantonsraatswaale 2015 isch s Ergäbnis das gsy (für de ganz Kantoon): SVP 54 Sitz, SP 36 Sitz, FDP 31 Sitz, Grüeni 13 Sitz, GLP 14 Sitz, CVP 9 Sitz, EVP 8 Sitz, AL 5 Sitz, BDP 5 Sitz, EDU 5 Sitz.[28]

Zürcher Politiker

s Dänkmaal füre Bürgermäischter Hans Waldmann

Kultur z Züri

S Schwiizerische Landesmuseum isch am Ändi vom 19. Jaarhundert poue woorde.

Ort für d Kultur

Z Züri hät s en huuffe Hüüser für kultureli Zwäck:

Lueg au: Lischte vo de Museeè z Züri

s Logo vom Toonhaleorcheschter

Musig

Zu de vilfältige Zürcher Musigkultur ghööree emaal di gröössere Musigformazioone, so wie s Toonhalenorcheschter, s Zürcher Chamerorcheschter, d Zürcher Simfooniker, s Akadeemisch Orcheschter Züri, d «Philharmonia» vom Ooperehuus, d Orcheschtergsellschaft Züri und s Neue Zürcher Orcheschter, wo 1990 für d Musigvermittlig ggründet woorden isch, zum nu emal es paar gröösseri uufzzele.

Züri hät hüt mee als sibezg Chöör, aagfange bi de Zürcher Vokalischte, em Manechoor Züri, de Kantorei vom Sankt Peeter, de Zürcher Singstudänte (de Studäntegsangveräin, wo scho ane 1849 gründet worden isch), em Zürcher Singchräis, em Bach-Kolleegium und em «collegium vocale groossmöischter» bis hi zu de Zürcher Sängerchnaabe, zum Jazzchoor «Jazzcetera», zum Schwuule Manechoor Züri «schmaz» und zu alne andere, wo zum Musigläbe byträäged.[29]

Und wämmer jetz emaal wänd goge luege, wies dän z Züri mit de Spraachen uusgseht, wo i de Choormusig vorchömed, und psunders wies mit der «alemanische» Singkultur staat – gmäint isch s Singe vo Mundaartlieder –, so isch z säge, ass das nöd en äigeti Musigsparte für sich isch, wil de Tieläkt a verschidenen Oort, wo mer singt, voorchunt, je nach dèm, was d Komponischte und die, wo für d Konzèrtprogramm zueständig sind, wüntsched.

D Kantoreie und Chilechöör händ früener die latynische Chilelieder gsunge; am Groossmöischter isch scho ane 1259 vom Kantor, aso em Singmäischter, d Reed, und im Mittelalter isch s Groossmöischter-Stift überhaupt im Bischtum Choschtez, was d Chilemusig aagaat, z vorderscht gsy. I de Reformazioon hät me nach em Wile vom Zwingli s Singe vo de Chöör i de Gottesdienscht abgschafft und ane 1528 hät me au d Orglen us em Groossmöischter usegrisse. Eerscht mit de Zyt isch d Chilemusig z Züri wider ygfüert worde, und jetz hät men mängmal au uf Tüütsch gsunge.[30]

Am Aafang hät me i de wältliche Choorkonzèrt, sit em spaate 18. Jaarhundert, und dän au a de groosse Gsangsfäscht zmäischt di hoochtüütsche Lieder voorträit, wo vo de groosse Tichter und Komponischten uufgsetzt woorde sind. S eerscht Äidgnössisch Gsangsfäscht isch 1843 z Züri duregfüert woorde.[31] Au ane 1858, 1880, 1905 und 1973 sind die nazionaale Fäscht wider z Züri gsy. 1899 isch au de Zürcher Kantonaalgsangveräin entstande.[32]

Z Züri hät scho vorhèèr de eerscht grooss Mäischter vom Choorgsang i de Schwyz (was doozmaal natüürli nu für d Manechöör tänkt gsi isch) gwürkt, de Hans Georg Nägeli, wo sys Tänkmaal hüt uf de Hoohe Promenaade z Züri hät. Syn Naychlass isch i de Zäntraalbiblioteek z Züri underpraacht. Er hät als Komponischt und au grad na als Musigverleger gschaffet. Vo im hämmer us de Liederbüechli, wo-n-er useggèè het, vil Lieder, wo me hütt als beliebti Volchslieder na guet gchänt, wie öppe s «Freut euch das Lebens» und s Chilelied «Lobt froh den Herrn, ihr jugendlichen Chöre». De Nägeli hät z Züri ane 1805 s Musiginschtituut ggründet und ane 1810 de Manechoor. Er isch au bi den Aafäng vo der Allgemäine Musig-Gsellschaft Züri, wo 1812 ggründet woorden isch, deby gsy. Syni Lieder hät er ali uf hoochtüütsch gschribe, und si händ di grooss Schwyzer Choorbewegig im 19. Jaarhundert entschäidend prèègt. Z Züri hät dänn de «Gmischt Choor» sit synere Gründig ane 1863 als Vorryyter druff glueget, zäme mit de Mane au d Fraue la z singe, aber alewyl konsekwänt mit hoochtüütscher Musig – und dezue ane singt er au na Gsäng i andere Hoochspraache.[33]

Näbed de klassische tüütsche Lieder und de Schwyzer Choorlieder wie dène vom Nägeli und vo andere Komponischte händ d Mundaartlieder, wo im Land susch scho sit langem bekannt gsi sind, i de Repertoire vo de Chöör äigetli eerscht im 20. Jaarhundert so richtig Platz gfunde. Tank de Liederbüecher wie öppen em Rööseligarte vom Otto vo Greyerz sind die eltere Mundartlieder wider mee bekannt woorde. Und vo vil Schwyzer Mundaartschriftsteller sind naadisnaa alewyl nöii Lieder und grad au speziell Chindeliedli für s privaat Singe und d Schuel dezuechoo. Vo de Tichteri Sophie Haemmerli-Marti, wo sälber au langi Zyt z Züri gläbt hät, sind vil Gedicht vo Komponischte vertoont worde, wo dänn zu nöie Volchslieder woorde sind. De Komponischt Artur Beul hät spööter zeerscht für d Schuel schööni Lieder gschribe, wo wytume bekannt woorde sind, grad au öppe wäge de Konzèrt vo de Gschwüschterte Schmid, wo em Beul syni Lieder wie «Stägeli uf, Stägeli ab» oder «Übre Gotthard flüged Bräme» legendèèr gmacht händ. Und e groossi Rolle spiled i de Tüütschschwyz es paar Melodye vo erfolgryche Tieläkttheaater wie de «Chlynen Oopere vom Dörfli z Züri», wo mit de Musig vom Paul Burkhard ane 1952 im Schauspilhuus Züri uuruufgfüert woorden isch. I dèm Stuck chunt e ganzi Räije vo Mundaartlieder vor, wo me nöd vergisst, so wie «Mis Dach isch de Himmel vo Züri […] und Züri, ganz Züri mis Huus», wo de Werner Wollenberger gschribe hät.[34] I der Interpretazioon vom Zarli Carigiet isch das en Schwyzer Evergreen woorde. Dezue ane sind sit de letschte Jarzäänt vom 20. Jaarhundert Schwyzer Liedermacher populèèr gsy, so wie de Zürcher Musiggaberettischt Blues Max und der Andrew Bond.

Äine vo de bekantischte Zürcher Chinderchöör chunt nöd us de Stadt Züri sälber – es isch ja au i de Kultuur eso, dass s Stadtläbe nöd a de politische Gränzen ufhört – sondern us de Naachbergmäind grad im Weschte näbed Züri im Limettaal une: es isch de Choor Schlieremer Chind, wo ane 1957 vom Lehrer und Gabarettischt Werner von Aesch zäme mit em Zürcher Musigverleger Hans Jecklin ggründet woorden isch. De Jecklin isch äine vo de Läiter vom renomierte Musighuus Jecklin vo Züri gsy.[35] D Schlieremer Chind händ nöd nu im Kanton Züri, sondern i de ganze Tüütschschwiiz alti und ganz nöii Chindelieder uufgfüert und bim Jecklin uf Schallplatte, Toonbändli und CeeDee chöne usegèè.

En anders groosses und tradizioonsrychs Musighuus vo Züri isch de Musig Hug, wo scho ane 1807 als Nachfolger vom Verlaag vom Hans Georg Nägeli ggründet worden isch und wo sis Gschäft am Limetggèè hät. Ane 2017 hät d Firma Musigpunkt AG vo Luzärn de Musig Hug übernaa.[36] Gwüss s populärscht Schwiizer Liederbuech für Chind isch s «Chömed Chinde, mir wänd singe», wo de Musig Hug ane 1946 s eerscht Maal useggèè hät. I dèm Buech sind zum Täil hoochtüütschi und zum Täil Mundartliedli din; grad s eerscht isch vo de Sophie Haemmerli-Marti mit de Musig vom Karl Weber; es ghäisst: «Schneeglöggli lüüt»; anderi sind vom Josef Reinhart und vo de Johanna Spyri.

Liederbüecher mit Mundaartstuck hät au de Leermittelverlaag Züri useggèè. Äis vo ane 2016 ghäisst «Eifach singe», en anders «Suneschtraal tanz emal».

I de Zürcher Choorkultur sind vil Spraache verträtte, näbet de alte Spraache und de andere Schwyzer Landesspraache grad i de nöiere Underhaltigsmusig und im Jazz immer mee au s Änglisch. Und eerscht rächt vil Spraache wèèrded vom «Choor vo de Nazioone z Züri» ggsunge. Das isch es nöis Ensemble, wo ane 2011 ggründet woorden isch und wo Lüüt us alne mögliche Hèèrkumpftsländer uufnimt. Es sind jetz Persoone us öppe zwänzg Länder deby, wo i de Konzèrt Lieder vo irne Kultuure voorträäget.[37]

S «Forum Alti Musig Züri», en Veräin, wo ane 1994 ggründet woorden isch, tuet Musig us früenere Jaarhunderte, vom Gregoriaanische Choral us em Mittelalter über Tanzmusig vo de Barockzyt bis zu der alte Volchsmusig uuffüere und au nöiaartigi Interpretazioone vo dène Musigrichtige möglich mache. Mit syne Konzèrt bringt s Forum Alti Musig Züri Künschtler us vilne Länder i d Schwyz.[38]

d Orgele vo de Fraumöischter-Chile

I de vile Chile vo de Zürcher Chilegmäinden und Pfareie organisieret verschideni Aktööre näbed de musikalische Gstaltig vo de Gottesdienscht au na spezielli Programm für d Chilemusig, grad au i de vier Altstadtchile Groossmöischter, Fraumöischter, Sankt Peeter und Prediger, wo under em Motto «Musig zmitzdinn» zämeschaffet.[39] I de Stadt stönd i de vile Chile en huuffe groossi und schööni Orgele mit underschidliche Klangfaarbe, vo de Barockorgle im Groossmöischter bis hii zu modèrnen Inschtrumänt i de nöiere Kwartierchile, und so guet wie all wèèrded für Konzèrt pruucht, wie zum Byschpiil d Orgle vo de chrischtkatolische Auguschtynerchile i der Altstadt.[40] De Zürcher Verband vo de Chilemusiker ZKMV förderet s aktuell Schaffe uf dèm Gebiet, und mit so Programm wie em Weppewèèrb «Klang & Gloria» vo de Zürcher Chilegmäinde und de ZHDK, de Zürcher Hoochschuel vo de Künscht, suecht me nach nöie Möglichkäite vo de Chilemusig.[41][42] Z Züri hätt d Diskussion über d Bedüütig vo de Chilemusig a langi Tradizioon. Es gaat daadeby au um d vil diskutiert Fraag, wie sich de Zwingli zu de Musig i de Chile gstellt hät.[43][44]

E bsunderi Orgle isch die im groosse Saal vo de Toonhale. Scho i der alte Toonhale vo Züri isch ane 1872 en Orgle ypout woorde. Bim Nepomuk Kuen, wo z Mänidorf en Orgleboufirma ggründet hät, wo hüt na i de Schwyz und drüberuse vil z tue hät, isch die Toonhalenorgle bstellt woorde. Ane 1895, wo di nöi Toonhale pout woorden isch, hät me das grooss Instrumänt detane züglet. Spööter isch si is Neumöischter choo, wo me für d Toonhale an anderi Orgele hät la mache. A die händ sich d Organischte und d Orcheschter, wo da spilet, scho lang gwönt ghaa, und drum isch e rächti Kontrovèrse drum entstande, wo d Kongrässhuusgsellschaft vor Churzem pschlosse hät, si well nach de Restaurierig vo de Toonhale, wo 2017 aagfange hät, wider en nöieri Orgle psoorge. Das Instrumänt chunt dänn wider vom Kuen.

Bi de Chile händ täilwys au d Glogge e Bedüütig als Musiginstrumänt. Ganz für s Abspile vo Melodie sind d Gloggespiil daa, wos äis am Egge vom Juwelier Churz a de Baanhofstraass hät. Das isch ane 1982 ygweit woorde und isch es Gschänk vom Armin Kurz a d Stadt Züri gsy.

es Suusafoon vo de StadtJugetMusik Züri

Näbet de klassische Orcheschter hät Züri au Musigveräin, wo als Blaasmusigformazioone organisiert sind. D «Stadtmusig Züri» isch ane 1846 ggründet woorde und tritt öppen emal bi repräsentatyven Aaläss vo de Stadt und au vo de Kantonsbhöörden uuf.[45] Si spilt tradizionelli Blaasmusigwèèrch und au nöieri Musig. Das mached au die mäischte anderi Musigveräin, so wie d «Stadtharmonie Züri Oerlike-Seebach», wo 1884 i de doozmaal na sälbständige Gmäind Öörliken aagfange hät und wo hüt zu de beschte Musigveräin vo de Schwyz ghöört.[46] D Zürcher Blaasmusigveräin händ i de Stadt en äigete Fachverband pildet, de «Blaasmusigverband vo de Stadt Züri». Dèè hät 21 Sekzioone als Mitglider.[47]

Was die aktuell Musig aagaat, gits z Züri näbed de verschidene Musigveräin bsunders na sid 1978 d Wärkstatt für di improvisiert Musig[48] und sid ane 1986 d «Dääg vo de nöje Musig»,[49] und s «Collegium Novum Zürich», es Ensemble für zytgnössischi Musig, wo ane 1993 ggründet woorden isch und wo au im Ussland uuftritt.[50] Und Züri hät e starchi Technoszene (psunders bekant isch d Zürcher Street Parade). Und i de Stadt wird au Jazz gspilt, i de Jäzzklüb wie öppen em Moods, wo ane 1992 gründet woorden isch und wo s amerikaanisch Downbeat Magazin im 2011i als äini vo de «beschte Adrässe für de Jazz wältwyt» bezäichnet hät (das isch i de Lischte «150 best jazz venues world wide»),[51] und am «Jazznojazz»-Festivaal, wo sit ane 1998 alewyl im Hèrpscht stattfindt und wo amigs berüemti Jäzzmusiker in e paar Konzärt im ZKB Club i de ZHDK a de Pfingschtwäidstraass und i de Gässneralee am Schanzegraben öppis vo irere Kunscht zäiged; de Hauptsponser vom «Jazznojazz»isch d Zürcher Kantonalbank.[52] Und es git Open-Air-Konzärt und Hip-Hopper i de Stadt.[53] Mundartgsäng händ de vilsytig Zürcher Musiker Toni Vescoli und de Zürcher Räpper Bligg gmacht.

Musig studiere chamer z Züri am Konsi (em MKZ), äinere vo de Musigschuele vo de Stadt,[54] und a de ZHDK, de Zürcher Hochschuel vo de Künscht. Si büütet en Uusbildig aa i de Klassische Musig, i de Schuelmusig und i de Chilemusig, i Jazz und Pop, für Komposizioon und Musigtheory, und au für d Toonmäischter.[55] Als Musigpedäagooge händ z Züri näbed anderne de Erhart Ermatinger und de Komponischt und Choorläiter Ruedolf Schoch gwürkt.

D Schwyzer Volchsmusig isch i de Stadt Züri au verträtte. En bekante Zürcher Musiker sich der Edi Bär. I de Volchsmusigveräin wie em Jodelklub «Sängerrundi Züri» (ggründet ane 1934) und de Stadtzürcher Jodlerveräinigung (ggründet ane 1937), de Konzèrt vo tradizioneller Schwyzer Musig, im Fèrnsee und öppen au bi groossen Aaläss im Halestaadion chamer die Musig ghööre.

Und dän isch na z säge, dass Züri syni alti Musigkultuur, und au die vo de Schwyz, uf verschideni Aarte tuet dokumäntiere. En wichtigi Role spilt daadeby d Musigabtäilig vo de Zäntralbiblioteek. D Biblioteek hät ane 1917 d Büecher vo der Algemäine Musig-Gsellschaft Züri überchoo, und au vo anderne Syte sind Kwäle vo de Musiggschicht i d Samlig cho. Me findt daa Liederbüecher ab em 16. oder 17. Jaarhundert. Im 1971i hät si di äigetlich Musigabtäilig ygrichtet, wo vil Underlaage vo Musighüüser, Naachläss vo Komponischte und vo Musigforscher, s Archyv vo de Zürcher Liederbuech-Aastalt und verschideni Samlige vo Musignoote uufbhaltet, zum Byschpiil die vom Konsi und die vo de Toonhale.

E ganz e rychi Musigsamlig hät z Züri d Dokumäntazioons- und Archyvabtäilig vom Schwyzer Fèrnsee, wo Pricht und Sändige, au über Konzèrt und Musiker, us öppe sächzg Jaar uufbhaltet.[56][57]

Projäkt und Akzioone

Z Züri sind vo Zyt zu Zyt groossi Kulturprojäkt z’stand choo. E spektakulèèri Sach isch d Wüsseschaftsuusstelig «Fänomena» vo ane 1984 gsy, wo d ETH Züri und d ETH Lausanne zäme mit der Uni Züri und anderne Partner ganz vil tächnischi und natuurwüsseschaftlichi Sache im Park am Zürihorn uufgstellt händ. Die Attraktzioone sind so guet aachoo, ass me d Uustellig dän au na z Südafrika, z Rotterdam und an andernen Oorte zäiget hät.

Ane 1991 isch uf der Almänd bi Züri-Bruunau wider e groossi Schau zu wüsseschaftliche Theeme z gsee gsy, d «Heureka». Es risigs Zält mit de Form vo sibe hööche Chegel, wo mit Plastiggblache teckt gsy isch, und en groosse Holzturm, de «Galileo-Turm», sind die ydrükliche Haupttäil vo der Uussteligsarchitäktuur gsy.[58]

D City Veräinigung füert alewyl wider Akzioone dure, zum d Inestadt mit originele Sujets z verschönere. Mit künschtlerisch gstaltete Figuure söled Turischten anegholt und der Umsatz vo de Gschäft verbesseret wèèrde. Aagfange hät das mit Löie (1986), dänn sind Chüe (1998), Bänk (2001) und zletscht im Summer 2005 mee als 500 Teddybääre i de Straassen uufgstelt woorde. Im 2009i händ s dänn Bluemetöpf uufgstellt, vo Künschtler aagmaaleti Chübel, gröösser als en Mäntsch. Aber es hät chuum me öpper begäischteret.

Im April 2014 isch nach ere groosse Kontrovèrse i de Nööchi vom Raathuus a de Limet en Hafechraane ufgschtellt woorde, wo men äxtra für die Kunschtakzioon us em Hafe vo der Oschtseestadt Rostock uf Züri praacht hät. Im Jaar drufabe isch de Chraane wider usenandgnaa woorde, und d Täili hät men im Staalwèèrch z Gerlafinge verwärtet.

D Zürcher Kantonalbank plaanet a irem Jubilèèum ane 2020 e gwüssi Zyt lang wider emaal e Säilbaan über de See zwüschet em Mytheggèè und em Zürihorn la faare – si säit ere d «ZüriBahn» –, grad öppen esoo wie s scho mal äini bi de Landi 39 und bi de «G59» gha hät.[59] Die Idee chunt z Züri nöd bi allne guet aa, psunders au wil d Baanstazioon uf de rächte Seesyte zmitzt uf d Blatterwise sell hiichoo, wo amigs bi schönem Wätter vole Lüüt isch.[60]

de Johann Martin Usteri, äine vo den eerschte Zürcher Mundartautoore

Bekannti Persoone us Züri

Schrift vo de Züri-Bar

Spraach

Züritüütsch isch en hoochalemanische Dialäkt. Es isch e Spraach mit vil Eleganz und es hät fiini Wändige – so wie ali andere Schwiizer Dialäkt au. Me verstaat s Züritüütsch au rächt guet, wils wenig Bsunderhäite hät. De Stadtzürcher Dialäkt ghöört mee oder weniger zur Seemundart, dezue ane gits d Wintertuurer Mundart im Nordoschte vom Kanton, d Oberländer und d Underländer Mundart und dr Ämtlerdialäkt weschtlich vom Albis im Söiliamt.[61] Grooss sind d Underschiid aber nööd.

Näbet Züritüütsch redt mer z Züri, wie di letscht Volkszelig zäiget hät, 181 verschideni Spraache. Nach Züritüütsch und andernen alemanische Dialäkt chunt natüürli Hoochtüütsch und dänn na a dritter Stell Italiänisch (4,7 %), dänn Spanisch (2,8 %) und Serbokroaatisch (2,7 %). 77,7 % vo den Iiwoner und Iiwonerine vo de Stadt Züri gänd Tüütsch als iri Mueterspraach aa (Zaale: Volkszelig 2000). Und me ghöört je nach däm, wo men isch, i der Stadt vil anderi Spraache vo Albaanisch über Esperanto und Rätoromaanisch bis Zulu.

E Zämestelig vo de Stadt Züri vom Jaar 2012 zäiget, ass vo de Lüüt, wo dänn z Züri gwont händ, öppe 70 Prozänt Schwiizertüütsch gredt händ, öppe 23 Prozänt Hoochtüütsch, öppe nüün Prozänt Änglisch, öppe sibe Prozänt Italienisch, vierehalb Prozänt Französisch, 4 Prozänt es Serbokroatisch, 4 Prozänt Spanisch, drüü Prozänt Portugiisisch und echly mee as zwäi Prozänt albanisch.[62]

Im Wirtschaftsläbe vo der Metropoole hät natürli hützetags s Änglisch en algemäini Bedüütig.

Der Aatäil vo de Chind mit Tüütsch als Mueterspraach hät a Zürcher Schuele im 2008 nöd ganz 50 % uusgmacht.[63]

Z Züri häts verschideni Instituzioone für d Spraachforschig und für d Mundartkultuur, zum Biischpiil d Instituut für Spraachwüsseschaft vo dr Uni mid em Fonogrammarchyv, s Schwiizerisch Idiotikon und d Gruppe Züri vom Veräin Schwiizertüütsch.[64] D Zürcher Fachhoochschuel hät en äigets Departemänt für «Aagwandti Linguischtik», wo über Spraache, Kommunikazioon und Meedie forschet und lehrt.[65]

D Stadt büütet Kürs aa, wo Zuegwandereti chönd Tüütsch leere.[66] Züri hät au ganz vil privati Spraachschuele für Tüütsch und für fascht ali möglichen andere Spraache; e groossi Schuel, wo au Spraachkürs abüütet, isch d KV Züri Business School; uf Französisch isch d Allianca Française de Zurich spezialisiert.[67] Es git au Aagebott zum Schwiizertüütsch z leere.[68]

Sport

Im Sport büütet d Stadt Züri vill, es git mee weder 20 verschideni Fuessballklüpp, di bekanntischte sind de FC Züri und d Grasshoppers; im Yshockey ghäisst de grooss Klub «ZSC Lions». Internazionaal hät im Volleyball d Frauemannschaft «Voléro» vil Erfolg. D Amicitia Züri isch en groosse Handballklub und de Liechtathletikklub Züri LCZ eine vo den erfolgrychschte Schwiizer Sportveräin. D Julie Baumann vom LCZ isch Halewältmäischterin über d Hüürde. Züri hät au en Veräin vom American Football, d Zurich Renegades, wo ufem Sportplatz Loore z Witike spiled. Uf de groosse Sportalaage Heereschüürli isch sit 1980 au es Baseballfäld, wo ane 2013 d Baseball-Öiroopamäischterschafte uusträit woorde sind. Z Züri hät’s grad es paar Baseballmannschafte.

D Züri-Metzgete zellt zue den aaspruchsvollschte Äitaag-Räne im Velosport.

Uf d Stadt vertäilt sind im 20. Jaarhundert groossi Sportalaage pout woorde, öppe s Halestadion z Öörlike, die offnig Welorännbaan vo Öörlike, s Stadion im Hardturm und das im Letzigrund und d Saalsporthale i de Brunau.

De Wältfuessballverband FIFA hät z Hottinge grad bim Zürizoo ane 2007 sis nöi Hauptkwartier ygweit. Es hät 240 Millioone Franke gchoscht, und d Architäktin Tilla Theus hät d Plään defür gmacht. Au die Internazionaal Yshockeyföderazioon (IIHF) hät de Sitz z Züri, im Freiguet im Kwartier Ängi.

S Sportamt vo Züri hät vil Informazioonen über s Sportläben i de Stadt.[69]

Gschicht

  • I de Römerziit gits d Ortschaft Turicum, wo aber früener scho d Kelte gwont händ (de Name isch nämli keltisch). D Röömer händ uf em Hügel näb de Limet, em Lindehoof, es Kaschtell poue.
  • Im 4. Jaarhundert söled de Felix und d Regula, wo zu dr Thebèèische Legioon ghöört händ, uf Turicum choo und doo vo de Röömer hiigrichtet woorde sii. D Wasserchile staat über irne Greber.
  • 853 gründet de Chönig Ludwig s Fraumöischter; sini Tochter Hildegard wird di eerscht Äptissi.
  • Im 10. Jaarhundert sind d Graafe vo Länzbrg d Hère i de Vogtei Züri und im Zürigau. Bis im 12. Joorhundert sind si Riichsvögt vo Züri.
  • 1218 wird Züri, wo d Herzöög vo Zääringe usgstoorbe sind, e freji Riichsstadt. D Zürcher schlyyssed d Rychsburg uf em Lindehoof.
  • 1336 isch d Zouftrevoluzioon under em Bürgermäischter Ruedolf Brun. En Täil vo den alte Gschlächter wird us de Stadt vertribe, und es chunt zumene Bürgerchrieg i de Stadt, wo de Brun günnt.
  • 1351 tritt Züri als föifte Stand der Äidgnosseschaft bii.
  • 1446–1450: im Alte Zürichrieg wird Züri vo andernen äidgnössische Ständ in Sänkel gstellt – es cha vo jetz aa nüme zwüsched verschidene Bündnispaartner lawiere.
  • Vom 14. bis is 17. Jaarhundert ziet d Stadt Züri ali die Ämter, Vogteien und Gebiet a siich, wo dän ires Tèritoorium und hüt de Kanton Züri usmached.[70]
  • 1519 fangt d Schwiizer Reformazioon z Züri aa; Initiator isch de Huldrych Zwingli.
  • 1524 übergit d Katharina vo Zimmere, di letscht Äptissi, s Fraumöischter mid allne Hèrrschaftsrächt em Raat vo Züri.
  • 1798 Änd vo de Herrschaft vo de freje Stadtrepublik Züri; d Stadt Züri wird de Sitz vom Statthalter vom helvetische Kanton Züri.
  • 1803 wird de hüttig Kanton Züri ggründet; d Stadt Züri isch sit doo dem siini Hauptstadt.
  • 1833 wird d Uni Züri ggründet. 1855 isch d ETH dezue choo.
  • sit 1847 hät Züri en Baanhoof, de hüttig Hauptbaanhoof.
  • 1893 und nomaal 1934 sind Gmäinde, wo grad vor de Stadt gläge sind, i d Stadt ygmäindet woorde. 1946 het sich Züri en umfassendi Bou- und Zooneornig für s ganz Stadtgebiet mit de nöi iigmäindeten Oort gèè, und scho 1924 sind d Grundsetz für de gmäinnüzig Wonigsbou gültig woorde.
  • 1883 und 1939 sind z Züri Schwyzerischi Landesuusstelige gsy. Dère vom 39i hät me «d Landi» gsäit.

Lueg au

Literatur

  • Max Schultheiss, Andreas Motschi, Nicola Behrens: Züri. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
  • Sigmund Widmer: Zürich. Eine Kulturgeschichte. 13 Bände. Artemis, Zürich 1975–1986, ISBN 3-7608-0399-7.
  • Werner Oechslin: Hochschulstadt Zürich. Bauten der ETH 1855–2005. GTA, Zürich 2005, ISBN 3-85676-154-3.
  • Arlette Kosch: Literarisches Zürich. 150 Autoren – Wohnorte, Wirken und Werke. Fritsch, Jena 2002, ISBN 3-931911-24-1.
  • Ute Kröger: Zürich, du mein blaues Wunder. Literarische Streifzüge durch eine europäische Kulturstadt. Limmat, Zürich 2004, ISBN 3-85791-447-5.
  • Sigmund Widmer: Zürich. Eine Kulturgeschichte. 13 Bände. Artemis, Zürich 1975–1986, ISBN 3-7608-0399-7.
  • Michael Pause, Ulrich Tubbesing: Zürcher Hausberge. AT Verlag, Aarau 2000, ISBN 3-85502-718-8.
  • Duncan J. D. Smith: Nur in Zürich – Ein Reiseführer zu einzigartigen Orten, geheimen Plätzen und ungewöhnlichen Sehenswürdigkeiten. Brandstätter, Wien 2012, ISBN 978-3-85033-546-1.
  • Walter Baumann u. a.: Zürich zurückgeblättert 1870–1914. Werden und Wandel einer Stadt. NZZ, Zürich 1979, ISBN 3-85823-917-8.
  • Markus Brühlmeier, Beat Frei: Das Zürcher Zunftwesen. 2 Bände. NZZ, Zürich 2005, ISBN 3-03823-171-1.
  • Gordon A. Craig: Geld und Geist. Zürich im Zeitalter des Liberalismus 1830–1869. Beck, München 1988, ISBN 3-406-33311-7.
  • Kleine Zürcher Verfassungsgeschichte 1218–2000. Herausgegeben vom Staatsarchiv des Kantons Zürich im Auftrag der Direktion der Justiz und des Innern auf den Tag der Konstituierung des Zürcher Verfassungsrates am 13. September 2000. Chronos, Zürich 2000, ISBN 978-3-905314-03-8.
  • Fred Rihner: Illustrierte Geschichte der Zürcher Altstadt. Bosch, Aarau 1975.
  • Peter Vogelsanger: Zürich und sein Fraumünster. Eine elfhundertjährige Geschichte (853–1956).' NZZ, Zürich 1994, ISBN 3-85823-515-6.
  • Ueli Staub: Jazzstadt Zürich. Von Louis Armstrong bis Zurich Jazz Orchestra. Neue Zürcher Zeitung, Zürich 2003, ISBN 3-03823-012-X.

Weblink

 Commons: Züri – Sammlig vo Multimediadateie

Fuessnote

  1. Ständige und nichtständige Wohnbevölkerung nach Jahr, Kanton, Bezirk, Gemeinde, Bevölkerungstyp und Geschlecht (Ständige Wohnbevölkerung). In: bfs.admin.ch. Bundesamt für Statistik (BFS), 2018-08-31. Abgrüeft am 2018-09-30.
  2. CIL 13, 05244
  3. In Wien ist die Lebensqualität weltweit am höchsten, Mercer (Austria) GmbH, 23. Februar 2016
  4. Trends in Global Quality of Living: Top 10 Cities vs. Bottom 10 Cities, Mercer LLC, 16. April 2016
  5. Für viele lebt die Annaburg weiter, uf nzz.ch, abgrüeft am 5. Novämber 2018
  6. Martin Huber: Die älteste Luftseilbahn des Kantons ist wieder auf dem neuesten Stand uf tagesanzeiger.ch
  7. Website vo de Fachstell Naturschutz vo Züri uf stadt-zuerich.ch
  8. Kataschteruuskumpft vo Züri uf maps.stadt-zuerich.ch
  9. Jubiläum – Als Zürich zur Grossstadt wurde uf zsz.ch
  10. Stadt Zürich, Denkmalpflege uf stadt-zuerich.ch
  11. Schuelsischteem vo de Stadt uf www.stadt-zuerich.ch
  12. [https://www.stadt-zuerich.ch/gud/de/index.html Gsundhäits- und Umwältdepartemänt vo de Stadt Züri
  13. Park- und Grünanlagen uf stadt-zuerich.ch
  14. Informazioone über d Fridhööf vo Züri uf stadt-zuerich.ch
  15. Katrin Schregenberger: Letzte Ruhe unter einem Denkmal, 21. Merz 2014, uf nzz.ch
  16. Westumfahrung Zürich – Die vorläufige Korrektur einer Fehlplanung: Vor über 50 Jahren erfunden, prägt das Strassen-Ypsilon die Verkehrspolitik in Zürich bis heute, 20. April 2009, Neue Zürcher Zeitung
  17. Gschicht vo de Vercheersbetriib Züri uf stadt-zuerich.ch
  18. Website vom Zürcher Trammuseum uf tram-museum.ch
  19. Simon Villiger: Die ausländische Bevlkerung in der Stadt Zürich. Entwicklung und Merkmale. Statistik Stadt Zürich 2011.
  20. Statistisches Jahrbuch der Stadt Zürich, 2017, Syte 45.
  21. Production site Zurich uf http://dieselturbo.man.eu
  22. Wirtschaft & Arbeit uf stadt-zuerich.ch
  23. Grosse Rochade in Stadtzürcher Regierung uf srf.ch
  24. Florian Schoop, Nils Pfändler: Grosse Rochade im Zürcher Stadtrat: Leutenegger und Wolff müssen ihre Departemente wechseln uf nzz.ch
  25. Rücktritt des Stadtschreibers
  26. Website vom Zürcher gmeindraat
  27. Die Partei für Zürich macht weiter, Tages-Anzeiger, 13. Merz 2010
  28. Website vom Zürcher Kantonsraat
  29. Lischte vo de Chöör vo Züri uf stadt-zuerich.ch
  30. Hannes Reimann: Huldrych Zwingli – der Musiker. In: Archiv für Musikwissenschaft, 1960, S. 126–141.
  31. Beschreibung des ersten eidgenössischen Sängerfestes in Zürich den 25. und 26. Juni 1843. Nebst einer Einleitung über die Stiftung, so wie den Zweck dieses Nationalfestes, und der Sammlung der dabei gehaltenen Reden und Toaste etc. J. J. Leuthy’s Verlagsbureau, Zürich 1842.
  32. Zürcher Kantonal-Gesangverein uf zkgv.ch
  33. Gschicht vom Gmischte Choor Züri uf gemischter-chor.ch
  34. Mis Dach isch de Himmel vo Züri uf chinderliedli.ch
  35. Musikhaus Jecklin am Pfauen uf jecklin.ch
  36. Martin Illi: Musik Hug. In: Historisches Lexikon vo dr Schwiiz.
  37. De Choor vo de Nazioone z Züri uf chordernationen.ch
  38. forum Alti Musig Züri uf altemusik.ch
  39. Musik mittendrin
  40. Orgelkonzert in der Augustinerkirche uf christkath-zuerich.ch
  41. Kerstin Lenz, im Blog vo de Katholische Chile Züri: Kirchenmusik: Trost spenden, beglücken, herausfordern – Klang & Gloria uf zhkath.ch
  42. Neue Orgeltöne in die Kirchen bringen uf eformiert.info
  43. Markus Jenny: Reformierte Kirchenmusik? Zwingli, Bullinger und die Folgen uf zwingliana.ch
  44. Alfred Ehrensperger: Die Stellung Zwinglis und der nachreformatorischen Zürcher Kirche zum Kirchengesang und zur Kirchenmusik. In: Musik in der evangelisch-reformierten Kirche, eine Standortbestimmung, hrsg. vom Institut für Kirchenmusik der evangelisch-reformierten Landeskirches des Kantons Zürich in Zusammenarbeit mit dem Schweizerischen Arbeitskreis für evangelische Kirchenmusik, Zürich 1989, S. 15-44.
  45. Die Stadtmusik Zürich stellt sich vor uf stadtmusik.ch
  46. Stadtharmonie Züri Oerlike-Seebach uf stadtharmonie.ch
  47. Blaasmusigverband der stadt Zürich: Sektionen uf blasmusik-zh.ch
  48. WM – Werkstatt für improvisierte Musi uf wimmusic.ch
  49. Tage für Neue Musik uf stadt-zuerich.ch
  50. Collegium Novum Zürich
  51. Moods uf moods.club.ch
  52. Zurcih Jazznojazz Festival
  53. Konzärt z Züri uf stadtkonzerte.ch
  54. Musikschule Konservatorium Zürich MKZ
  55. Musik studieren uf zhdk.ch
  56. Schweizer Radio und Fernsehen (SRF), Dokumentation und Archive uf filmspur.ch
  57. Chronik und Archiv uf srf.ch
  58. Modäll vo der Uustelig «Heureka» ane 1991
  59. Informazioone zu der plaanete «ZüriBahn» uf zkb.ch
  60. Johanna Wedl: Zürcher Quartierbewohner wehren sich gegen Seilbahn uf nzz.ch
  61. Adolf Guggenbühl: Uf guet Züritüütsch. Ein kleines Wörterbuch für den täglichen Gebrauch. Züri 1953.
  62. Judith Riegelnig: Wie spricht Zürich? uf stadt-zuerich.ch
  63. Deutschsprachige Kinder sind in Zürich erstmals in der Minderheit (Tagesanzeiger, 03.09.2010)
  64. Veräin Schwiizertüütsch
  65. Departemänt für Aagwandti Linguischtik vo dr Fachhochschuel Züri uf zhaw.ch
  66. Deutschkurse uf stadt-zuerich.ch
  67. Alliance Française de Zurich uf afz.ch
  68. Es Bischpiil isch d allegra! Sprachen&Integration: Kürs für Schwiizertüütsch uf allegra-sprachen.ch
  69. s Sportamt vo Züri uf stadt-zuerich.ch
  70. Paul Kläui, Eduard Imhof: Atlas zur Geschichte des Kantons Zürich. Herausgegeben vom Regierungsrat des Kantons Zürich zur 600-Jahrfeier von Zürichs Eintritt in den Bund der Eidgenossen. 1351–1951. Orell Füssli: Zürich 1951.